Devlet Madenciliği

facebook   VK   google+   twitter   pinterest   tumblr

Türkiye Büyük Millet Meclisi, 14 Haziran 1935’ de, önemli bir “İktisat Devrimi” yasasını kabul etmişti. Bu yasayla ülkenin kalkınması için oluşturulmuş İktisadi Devlet Teşekkülleri’nden Etibank, Maden Tetkik Arama Enstitüsü ve Elektrik İşleri Etüt İdaresi’nin kurulması kararlaştırılmıştı.

“Kuruluş”a giden süreçte ve Lozan Barış Antlaşması öncesinde, 1 Mart 1922’ de, Mustafa Kemal Paşa Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde yaptığı konuşmada:
“İktisat politikamızın mühim gayelerinden biri de genel yararları doğrudan doğruya alakadar edecek iktisadi kuruluş ve girişimleri mali ve teknik gücümüzün elverdiği oranda devletleştirmektir. Ezcümle topraklarımızın altında
el değmemiş halde duran maden hazinelerini az zamanda işleterek milletimizin menfaatine açık bulundurabilmek ancak bu usul sayesinde kabildir.”diyordu.

Aynı süreçte, 17 Şubat 1923’ de, İzmir İktisat Kongresi toplandı. Mustafa Kemal Paşa burada yaptığı açış konuşmasında: “Tarih, milletlerin yükseliş ve düşüş sebeplerini ararken birçok siyasi, askeri, toplumsal sebepler bulmakta ve saymaktadır. Şüphe yok, bütün bu sebepler toplumsal hadiselerde tesirlidirler. Fakat bir milletin doğrudan doğruya hayatıyla, yükselişiyle, düşüşüyle alakadar olan, o milletin iktisadiyatıdır.” diyordu.

Sonra da yapılacak “iktisat devrimi”nin ilkelerini açıklıyordu: “Kılıç ile fetihler yapanlar, sabanla fetihler yapanlara mağlup olmaya ve neticede mevkii terk etmeye mecburdurlar.”
“Tam bağımsızlık için şu düstur vardır. Siyasi, askeri muzafferiyetler ne kadar büyük olursa olsunlar, iktisadi muzafferiyetlerle taçlandırılmazlarsa, husule gelen zaferler payidar olamaz, az zamanda söner.”
“Bu vatan evlat ve torunlarımız için cennet yapılmaya layık, çok layık bir vatandır. İşte bu memleketi cennet haline getirecek olan iktisadi vasıtalar ve etkenler ve iktisadi faaliyettir.”
“Artık her medeni devlet gibi, millet gibi, Yeni Türkiye yabancı sermayenin jandarmalığını yapmaya razı olamaz.”

İzmir İktisat Kongresi’nde, “milli devrin” iktisat programı ortaya konulmuştur. Bu program, 24 Temmuz 1923 de imzalanacak Lozan Barış Antlaşması’yla uluslar arasındaki saygın yerini alacak olan Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin iktisat programıdır. Bütün halkı kapsayan bir “Emek Misakı Millisi”dir.

Sonrasında da hiçbir şey birdenbire olmadı… 1924 de, Zonguldak Maden Mühendis Mektep-i Ali’si açıldı. Çevre köy halkının köle gibi çalıştırıldığı Zonguldak kömür ocaklarını yabancı kömür şirketleri işletiyordu. Aynı yıl Türkiye İş Bankası kuruldu. 1925 de, sonradan Sümerbank’a dönüştürülecek olan Türkiye Sanayi ve Maden Bankası kuruldu. 1930’lara kadar olan dönemde tüm kapitülasyonlar kaldırıldı… 1934 yılından başlayan “Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı” hazırlandı.

Dünya ekonomik buhrana girerken genç Türkiye Cumhuriyeti Devleti, ekonomide tam bağımsızlık koşulunu gerçekleştiriyordu. Tüm toplumun planlı kalkınmasını kapsayan büyük ekonomik kalkınma modelinin uygulamasını, “devlet işletmeciliği”ni başlatıyordu. Büyük kalkınma modelinin bir alt sistemi olarak İktisadi Devlet Teşekkülleri’ni kuruyordu. Prof. Dr. Mustafa A. Aysan’a göre: “ Bu büyük ekonomik kalkınma sisteminin kurucusu, sahibi, uygulayıcısı Büyük Atatürk’tü.”

14 Haziran 1935’de Etibank, Maden Tetkik Arama Enstitüsü, Elektrik İşleri Etüt İdaresi’nin kuruluşu ile yeraltı madenleri başta olmak üzere bütün varlık ve kaynaklarımızın emperyalizm ile yerli işbirlikçilerinin elinden alınması amaçlanmıştı. Misakı Milli sınırları içinde kurulan tam bağımsız Türkiye; ulusal geliriyle, yeraltı-yerüstü kaynaklarını ve kendi emek gücünü kullanarak gönence kavuşacak, geri kalmışlıktan kurtulacaktı. Üç kurum yakın işbirliği içinde çalışacaktı.

Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü’nün çalışma alanı, ülkenin maden varlığını madencilik tekniğinin en gelişmiş araçlarıyla araştırmak, incelemek ve işletmeye değer görülen madenlerin Etibank kanalıyla üretime açılmasını sağlamaktı.

Elektrik İşleri Etüt İdaresi, linyit ve taş kömürü ocakları, petrol ve türevleri, akarsu ve sıcak sular gibi doğal güç kaynaklarından yararlanarak elektrik üretim merkezleri kuracaktı.

Etibank; Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü’nün araştırmaları sonucunda işletilebilir değerde bulunan maden cevherleri, bitüm, petrol yatakları, taş ocaklarının işletmeye açılmasını gerçekleştirecekti.

Etibank’ın beş çalışma alanı olmuştur: 1) Linyit ve Maden Kömürü İşletmeciliği. 1957 yılında Türkiye Kömür İşletmeleri’ne (TKİ) verilmiştir. 2) Petrol ve Doğal Türevleri İşletmeciği. 1950’den sonra Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’na (TPAO) verilmiştir. 3) Elektrik üretim ve dağıtımı. 1970 yılında Türkiye Elektrik Kurumu’na (TEK) verilmiştir. 4) Bankacılık işletmeciliği(ETİBANK). 5) Genel olarak maden, taşocakları ve mermer işletmeciliği. Demir işletmeciliği, 1950’ den sonra Türkiye Demir ve Çelik Sanayi Genel Müdürlüğü’ne verilmiştir.